Onderstaand artikel verscheen in december 2005 in Schoolfacilities, vakblad voor het onderwijs.
Geen branche is zo actief als het onderwijsveld, als het gaat om het bezig zijn met veranderen. Er broeit en bloeit van alles. Top down en bottom up wordt er geduwd en getrokken aan onderwijzers en ondersteuners om “anders” om te gaan met de leerlingen, met de lessen, met de (digitale) leeromgeving en met het fysieke schoolgebouw. De één kiest daarbij voor de revolutionaire aanpak, de ander kiest de evolutionaire weg. Met het groeiende belang van marketing binnen de scholen wordt de druk op het maken van inspirerende keuzes en het hebben van een stimulerende leeromgeving nog eens extra opgevoerd.
Ik begeleid een aantal scholen bij het zoeken naar nieuwe manieren om de rol van de leerling / student en van de docent vorm te geven. Rode draad daarin is de letterlijke vormgeving van de leerruimte. De veranderende huisvesting is hierin niet alleen de aanleiding, maar ook meteen een hefboom om onderling begrip, afstemming en een gelijkluidende beeldvorming te krijgen over wat wenselijk is voor de nieuwe situatie. Boeiende trajecten, niet alleen voor mij, maar zeker ook voor de betrokkenen binnen de school. Als huisvestingsadviseur en interieur architect bni heb ik mij voorheen voornamelijk bezig gehouden met innovatieve werkomgevingen binnen kantoren, waarbij begrippen als draagvlak, effectiviteit en dynamiek een hoofdrol spelen. De laatste jaren is gebleken dat dezelfde begrippen en manier van aanpak ook zeer productief zijn in de vernieuwende leeromgeving. Dat is ook niet zo verwonderlijk. Het draait immers allemaal om mensen, met dezelfde mensen wensen, en dezelfde mensen streken en dat komt allemaal in de krant, van Fabeltjesland, van Faaabeltjeslaaaaand. De vooroordelen, sprookjes en andere verzinsels over mislukte voorbeelden zijn doorgaans niet van de lucht. Mensen maken zich zorgen over hun huisvesting en het verliezen van hun vertrouwde houvast en dat is ook logisch. Dat dit veranderingsprocessen verlamt, is minder logisch en zeker niet wenselijk, temeer omdat er zo veel goeds is te behalen, wanneer we met ons allen een aantal vaste aannames eens ter discussie zouden durven stellen. En dat is wat in de kantorenwereld met (wisselend) succes heeft plaatsgevonden en wat ik nu in verschillende gradaties ook in het onderwijsveld zie gebeuren.
Een van de aspecten die mij daarin het meeste aanspreekt is het faciliteren van beweging. Niet meer de hele dag stil zitten en luisteren naar wat de lesstof ons verplicht, maar zelf je plan trekken en zien dat je er een begin aan krijgt. Een goede aanloop naar het echte leven later. Heel letterlijk is daarmee het stilzitten ook eindelijk eens op de helling gezet. Onze darmen zitten knel bij het zitten en we zouden er goed aan doen de ingewanden de ruimte te geven. Bijvoorbeeld door stukjes te mogen lopen, of achterover te kunnen leunen in onze stoel. Een ander probleem is onze zuurstoftoevoer. Die stagneert wanneer we niet bewegen. We kennen allemaal nog de ervaringen van het steppen. Niet het bewegende been wordt moe, maar juist het stilstaande been. Gelukkig hebben inmiddels een aantal meubelen het daglicht gezien waarbij leerlingen kunnen bewegen zonder zichzelf of anderen in gevaar te brengen. Wanneer we daar als onderwijsorganisatie een bijpassend leerconcept bij ontwikkelen dan krijgt leren weer iets heel aantrekkelijks. Zowel voor de leerling als de onderwijsgevende, of coach, Tutor, of hoe de nieuwe leraar ook zou moeten worden genoemd.
Dit soort faciliteiten zijn niet zo zeer gekoppeld aan overkoepelende visies als “natuurlijk leren”, “anders leren”, of bijvoorbeeld “de UniC manier”, maar zijn gerelateerd aan natuurlijke eigenschappen van de biologische en sociologische kanten van de mens. Ik noem dat het zoogdiergedrag van mensen. Prettige leer en verblijf omgevingen moeten zoogdiervriendelijk zijn. Dat is vaak het tegenovergestelde van “hufterbestendig”, een begrip dat je op veel scholen terug kunt vinden in de onverwoestbare, maar onvriendelijk ogende oplossingen voor aula inrichtingen en andere faciliteiten. Het is de truc om rekening te houden met de geborgenheid en de veiligheid die mensen graag willen ervaren in een school en de duurzaamheid van de te gebruiken materialen. Soms is het gebruik van kleuren genoeg om de sfeer in een gebouw op te waarderen. Soms kan de routing of de rugdekking worden verbeterd waardoor leerlingen zich prettiger gaan voelen en zich vervolgens prettiger gaan gedragen. Ook verlichting kan daarin een rol spelen. Daglicht en de suggestie van zonlicht kunnen veel doen voor het verbeteren van de kwaliteit van de ruimte en van de beleving. Gebruik indirecte verlichting op plekken waar de zon niet komt en iedereen fleurt op. Allemaal terug te redeneren naar onze oermens inborst die zijn biologische klok graag in het juiste ritme wenst te houden. Iets dat we ook binnen het onderwijs en de leermethodiek kunnen uitbuiten.
Kortom: over het inrichten van de leeromgeving en het vormgeven van veranderingen in het leren is veel te vertellen. Tijdens de beursdagen zal ik dat ook met veel plezier doen.
Iedereen die zich verbonden voelt met de in dit artikel aangehaalde thema’s is van harte welkom op het onderwijsplein, waar ik op de Stalad stand ben uitgenodigd als gastheer en u graag te woord sta. Daarnaast mag ik dagelijks enkele presentaties verzorgen in de lezingen ruimte in de onderwijshoek waar ik u van harte bij uitnodig.
Graag tot ziens in Den Bosch!
Erick Wuestman
Erick Wuestman is de naam achter “VAXA, ruimte voor groei”. Als huisvestingsadviseur, interieur architect bni en columnist geeft hij sturing aan organisatie- en huisvestingveranderingen binnen het onderwijs en kantoorhoudende organisaties. Binnen het onderwijs is UniC, de eigenzinnige Havo VWO uit Utrecht zijn tot nu toe meest bekende project.